De passé simple van het werkwoord choisir volgt het regelmatige patroon van de tweede groep, maar de enkelvoudsvormen zijn in geschreven vorm identiek aan de présent de l’indicatif. Deze homografie veroorzaakt de meeste fouten in schoolwerk en professionele teksten. Door te begrijpen hoe de uitgangen werken en waar ze botsen met andere tijden, kun je deze fouten bij de bron aanpakken.
Choisir in de passé simple: het ontbreken van het segment -iss- als onderscheidend kenmerk
In de présent de l’indicatif voegen de meervoudsvormen van de tweede groep het segment -iss- in tussen de stam en de uitgang: nous choisissons, vous choisissez, ils choisissent. In de passé simple verdwijnt dit segment volledig. De uitgangen worden rechtstreeks aan de stam chois- toegevoegd.
| Persoon | Passé simple | Uitgang |
|---|---|---|
| je | je choisis | -is |
| tu | tu choisis | -is |
| il / elle | il choisit | -it |
| nous | nous choisîmes | -îmes |
| vous | vous choisîtes | -îtes |
| ils / elles | ils choisirent | -irent |
De meest voorkomende fout is dat men naar analogie met de présent de -iss- weer toevoegt in het meervoud. *Nous choisissîmes* of *ils choisissèrent* schrijven is een morfologische fout. De passé simple van de tweede groep kent alleen de uitgangen -is, -is, -it, -îmes, -îtes, -irent, zonder infix.
Let op: het accent circonflexe op de eerste en tweede persoon meervoud (choisîmes, choisîtes) is niet optioneel. Het onderscheidt deze vormen van niet-bestaande constructies en blijft verplicht, ook na de spellinghervormingen van 1990, die geen invloed hebben op werkwoordsuitgangen.
De vervoeging van het werkwoord choisir in de passé composé berust op een ander mechanisme, omdat daarbij het hulpwerkwoord avoir en het voltooid deelwoord choisi worden gebruikt, met andere regels voor de congruentie.
Passé simple of présent de l’indicatif: de homografie van choisir ophelderen
In het enkelvoud zijn de vormen van de passé simple en de présent in geschreven vorm identiek: je choisis, tu choisis, il choisit. Alleen de syntactische of temporele context geeft uitsluitsel. Een tijdsaanduiding in het verleden (ce jour-là, en 1995, à cet instant) wijst op de passé simple. Een aanduiding van gewoonte of tegenwoordige tijd (chaque matin, aujourd’hui) wijst op de présent.
In literaire verhalen is het onderscheid subtieler. De passé simple drukt een afgebakende handeling op de voorgrond uit, terwijl de imparfait het decor schetst. Bijvoorbeeld: “Elle hésitait encore quand il choisit de partir” — hier is choisit een passé simple, omdat het om een eenmalige handeling gaat die het verhaal vooruithelpt.
In het meervoud verdwijnt de dubbelzinnigheid, omdat de vormen duidelijk van elkaar verschillen:
- Présent: nous choisissons, vous choisissez, ils choisissent (met -iss-)
- Passé simple: nous choisîmes, vous choisîtes, ils choisirent (zonder -iss-, met accent circonflexe bij de eerste en tweede persoon meervoud)
- Imparfait: nous choisissions, vous choisissiez, ils choisissaient (met -iss- en uitgangen op -ais/-ait/-aient)
Als een zin in het enkelvoud buiten de context dubbelzinnig blijft, raden we aan de zin te herformuleren met een tijdsbepaling, in plaats van alleen op de vorm van het werkwoord te vertrouwen.
Congruentie van het voltooid deelwoord choisi: valkuilen in verband met de passé simple
De passé simple is een enkelvoudige tijd: het vervoegde werkwoord past zich alleen aan het onderwerp aan, in persoon en getal. In de passé simple is er nooit congruentie in geslacht. Je schrijft “elle choisit”, niet *elle choisite*. Deze fout ontstaat door verwarring met het voltooid deelwoord, waarvan de vrouwelijke vorm choisie wel degelijk bestaat.
De verwarring ontstaat doordat het voltooid deelwoord choisi voorkomt in samengestelde tijden die dicht bij de passé simple liggen. De passé antérieur (il eut choisi), gevormd met de passé simple van het hulpwerkwoord avoir gevolgd door het voltooid deelwoord, combineert beide regels:
- Het hulpwerkwoord eut past zich aan het onderwerp aan (enkelvoudige tijd van avoir)
- Voor het voltooid deelwoord choisi geldt de regel voor een voorafgaand lijdend voorwerp: in “les routes qu’il eut choisies” krijgt het de vrouwelijke meervoudsvorm, omdat “routes” (lijdend voorwerp) vóór het voltooid deelwoord staat
- Zonder voorafgaand lijdend voorwerp blijft het voltooid deelwoord onveranderd: “il eut choisi ses mots”
Choisit of choisît: de subjonctif imparfait
Een andere bron van verwarring is de derde persoon enkelvoud. “Il choisit” is de passé simple; “qu’il choisît” is de subjonctif imparfait. Het accent circonflexe is niet decoratief: het verandert de wijs van het werkwoord. De subjonctif imparfait komt voor in constructies met tijdscongruentie in de verleden tijd, zoals “il fallait qu’il choisît” of “je souhaitais qu’il choisît”.
In de praktijk komt de subjonctif imparfait zelden voor in gesproken taal en de hedendaagse pers; hij wordt vervangen door de subjonctif présent (“il fallait qu’il choisisse”). In literaire of juridische teksten blijft het onderscheid relevant.
Werkwoorden van de tweede groep in de passé simple: het patroon van choisir toepassen
Alle werkwoorden van de tweede groep (infinitief op -ir, tegenwoordig deelwoord op -issant) volgen in de passé simple precies hetzelfde patroon. Finir wordt je finis, nous finîmes; grandir wordt je grandis, nous grandîmes; réussir wordt je réussis, nous réussîmes. Het patroon van choisir kan dus zonder uitzondering op de hele groep worden toegepast.
Deze regelmaat onderscheidt de tweede groep van de derde, waarin de passé simple sterk varieert: je pris (prendre), je vis (voir), je sus (savoir). Een werkwoord op -ir waarvan het tegenwoordig deelwoord niet op -issant eindigt, hoort bij de derde groep en volgt dit patroon niet. Partir (partant, niet *partissant*) wordt je partis, maar met een andere stam: par- en niet part-iss-.
Het onderscheidingscriterium is betrouwbaar: als het tegenwoordig deelwoord eindigt op -issant, krijgt de passé simple de uitgangen -is/-it/-îmes/-îtes/-irent achter de korte stam, zonder -iss-. Bevat het tegenwoordig deelwoord geen -issant, dan hoort het werkwoord bij de derde groep en moeten de vormen van de passé simple afzonderlijk worden gecontroleerd.
De passé simple van choisir levert uiteindelijk maar een beperkt aantal problemen op, die allemaal te maken hebben met verwarring met andere tijden of wijzen. Als je onthoudt dat het segment -iss- ontbreekt, dat het patroon binnen de tweede groep consequent wordt gevolgd en dat de passé simple in de derde persoon grafisch verschilt van de subjonctif imparfait, kun je vrijwel alle lastige gevallen oplossen.
